Անցնել բովանդակությանը
Վերլուծություն

ՏԻՄ ընտրություններ 2026․ ինչ բացահայտեց Հայաստանի համայնքների քաղաքական քարտեզը

Արդարություն խմբագրություն

2026 թվականի հոկտեմբերի 25-ի տեղական ինքնակառավարման մարմինների ընտրությունները ցույց տվեցին համայնքներում քաղաքական մրցակցության էական տարբերություններ։ Մի շարք համայնքներում ընտրողներն ունեին միայն մեկ կուսակցական ցուցակ, մյուսներում մրցակցում էին մի քանի քաղաքական ուժեր, իսկ որոշ վայրերում վճռորոշ դեր ունեին գործող համայնքապետերն ու տեղական դաշինքները։ Այս պատկերը հնարավորություն է տալիս գնահատելու ոչ միայն ընտրությունների արդյունքները, այլև տեղական ներկայացուցչության, ընտրական վստահության և համայնքային կառավարման խնդիրները։

Ընտրություններ՝ մրցակցության տարբեր պայմաններում

Հոկտեմբերի 25-ին Հայաստանի 21 համայնքներում անցկացվեցին ՏԻՄ ընտրություններ։ Դրանցից 19-ում կիրառվեց համամասնական, իսկ Շամիրամում և Ֆիոլետովոյում՝ մեծամասնական ընտրակարգը։ Համամասնական ընտրակարգով համայնքներից հինգում առաջադրվել էր միայն «Քաղաքացիական պայմանագիր» կուսակցությունը։ Մյուս համայնքներում մասնակցում էին երկու կամ ավելի ընտրական ցուցակներ։ Մեկ ցուցակով ընտրությունը օրինական ընտրական գործընթաց է, սակայն ընտրողին չի տալիս կառավարման տարբեր ծրագրերի և թիմերի միջև ընտրելու հնարավորություն։ Նա կարող է աջակցել կամ մերժել ներկայացված ուժին, բայց չի կարող իր քվեով նախապատվություն տալ այլընտրանքային ծրագրի։ Խնդիրը քաղաքական մրցակցության բացակայությունն է, ոչ թե ինքնին մեկ կուսակցության բարձր արդյունքը։ Այդ իրավիճակի պատճառները կարող են տարբեր լինել՝ տեղական քաղաքական կառույցների բացակայություն, թեկնածուների առաջադրման դժվարություններ, մասնակցության ծախսեր կամ ընտրական միջավայրի նկատմամբ անվստահություն։ Դրանցից որևէ մեկը հաստատված պատճառ համարելու համար անհրաժեշտ է ուսումնասիրել յուրաքանչյուր համայնքի իրավիճակը։ Առաջարկություն։ ԿԸՀ-ն ընտրություններից հետո կարող է հրապարակել համայնք առ համայնք համեմատական տվյալներ՝ մասնակից ուժերի թվի, թեկնածուների հրաժարումների, մասնակցության և ընտրական արդյունքների վերաբերյալ։ Դրանք թույլ կտան պարզել, թե որտեղ է մրցակցության նվազումը շարունակական միտում, և որտեղ՝ մեկ ընտրության առանձնահատկություն։

Տեղական առաջնորդների ազդեցությունը և դաշինքների քաղաքական պատկանելությունը

Գորիսում Առուշ Առուշանյանի գլխավորած «Համերաշխություն» դաշինքը, նախնական տվյալներով, ստացել է ձայների շուրջ 93 տոկոսը, իսկ Գավառում նույն անվանումով դաշինքը՝ շուրջ 81 տոկոսը։ Այս արդյունքները ցույց են տալիս, որ տեղական քաղաքականության մեջ գործող համայնքապետերի և նրանց ղեկավարած թիմերի ազդեցությունը կարող է նշանակալի լինել։ Սակայն ընտրական արդյունքներն ինքնին չեն բացահայտում այդ աջակցության պատճառները։ Ընտրողները կարող են գնահատել համայնքապետի աշխատանքը, անձնական հեղինակությունը, ներկայացված ծրագիրը կամ դաշինքի կուսակցական կազմը։ Այստեղ առկա է նաև թափանցիկության խնդիր։ Տեղական անվանումով դաշինքի դեպքում ընտրողը պետք է հստակ իմանա, թե որ կուսակցություններն են այն ձևավորել և ինչ քաղաքական պատասխանատվություն են ստանձնում։ Առաջարկություն։ ԿԸՀ պաշտոնական տեղեկատվական հարթակում յուրաքանչյուր դաշինքի անվան կողքին պետք է հեշտությամբ հասանելի լինեն նրա կազմի մեջ մտնող կուսակցությունները, թեկնածուների ցուցակը և նախընտրական ծրագիրը։ Այդ տեղեկատվությունը պետք է պահպանվի նաև ընտրություններից հետո, որպեսզի բնակիչները կարողանան հետևել ստանձնած պարտավորությունների կատարմանը։

Ստեփանավան և Եղեգնաձոր․ ավագանու մեծամասնության ձևավորման հարցը

Ստեփանավանում նախնական տվյալներով «Գործարար» կուսակցությունը ստացել է շուրջ 41 տոկոս, «Քաղաքացիական պայմանագիրը»՝ 35 տոկոս, իսկ «Ուժեղ Հայաստանը»՝ մոտ 20 տոկոս։ Եղեգնաձորում ՔՊ-ի և «Հանրապետություն» կուսակցության արդյունքները մոտ են եղել միմյանց։ Այս համայնքների օրինակը կարևոր է, որովհետև համամասնական ընտրակարգում առաջին տեղը զբաղեցնելը միշտ չէ, որ նշանակում է ավագանու անհրաժեշտ մեծամասնություն ունենալ։ Երբ որևէ ուժ չունի բավարար մանդատներ, համայնքային իշխանության ձևավորման համար կարող են անհրաժեշտ լինել քաղաքական համաձայնություններ։ Այդպիսի համագործակցությունը ժողովրդավարական կառավարման բնական գործիք է։ Խնդիր է առաջանում, երբ ընտրություններից հետո ձևավորվող համաձայնությունները հրապարակային չեն, իսկ բնակիչները չեն հասկանում, թե ինչ ծրագրի շուրջ են միավորվել ընտրված ուժերը։ Առաջարկություն։ Ավագանու մեծամասնություն ձևավորող ուժերը պետք է հրապարակեն իրենց համագործակցության ծրագրային հիմքերը՝ առաջնահերթ նախագծերը, ֆինանսավորման աղբյուրները, իրականացման ժամկետները և պատասխանատուներին։ Հետագայում այդ պարտավորությունների կատարումը պետք է արտացոլվի ավագանու տարեկան հաշվետվություններում։

Ընտրական վստահություն․ հաղորդումներից մինչև իրավական գնահատական

Նախընտրական շրջանն ուղեկցվել է ընտրական բնույթի ենթադրյալ իրավախախտումների վերաբերյալ քրեական վարույթներով և ձերբակալություններով։ Քվեարկության օրը դիտորդական կազմակերպությունները հաղորդել են հնարավոր խախտումների մասին։ «Ականատես» դիտորդական առաքելության նախնական ամփոփմամբ՝ 43 շրջիկ խմբերն այցելել են 407 ընտրատեղամաս, իսկ 137-ում արձանագրել են ընդհանուր առմամբ 217 խնդիր կամ հնարավոր խախտում։ «Անկախ դիտորդ» դաշինքը ևս ներկայացրել է առանձին միջադեպերի վերաբերյալ տեղեկություններ՝ միաժամանակ նշելով քվեարկության ընդհանուր առմամբ հանգիստ ընթացքը։ Այս տվյալները կարևոր են, բայց դրանց իրավական նշանակությունը տարբեր է։ Դիտորդի արձանագրումը դեռ չի նշանակում հաստատված ընտրախախտում, ինչպես քրեական վարույթը՝ մեղավորության ապացույց։ Հիմնական խնդիրը հանրային վերահսկողության շարունակականությունն է։ Ընտրությունների օրը հրապարակված հաղորդումների հետագա ընթացքը հաճախ պակաս տեսանելի է, քան դրանց սկզբնական լուսաբանումը։ Առաջարկություն։ ԿԸՀ-ն և իրավասու մարմինները կարող են հրապարակել ընտրական բողոքների ու հաղորդումների միասնական, պարբերաբար թարմացվող վիճակագրություն՝ նշելով դեպքի բնույթը, քննության փուլը, ընդունված որոշումը և դրա բողոքարկման հնարավորությունը։ Անձնական տվյալներն ու նախաքննության գաղտնիքը պետք է պահպանվեն։ Սա թույլ կտա տարբերակել չհաստատված հաղորդումները, արձանագրված վարչական խախտումները և դատական կարգով հաստատված հանցագործությունները։

Մասնակցություն և ներկայացուցչություն․ ինչ են նշանակում բարձր տոկոսները

Ընտրական արդյունքների քննարկման ժամանակ հաճախ նշվում է հաղթող ուժի ստացած տոկոսը՝ առանց հաշվի առնելու ընտրություններին մասնակցությունը։ Սակայն այս երկու ցուցանիշները տարբեր նշանակություն ունեն։ Եթե համայնքում քվեարկությանը մասնակցել է ընտրողների 50 տոկոսը, իսկ հաղթող ուժը ստացել է ձայների 80 տոկոսը, ապա նրա օգտին քվեարկել է ընտրելու իրավունք ունեցողների մոտ 40 տոկոսը։ Այս հաշվարկը չի փոխում ընտրության օրինական արդյունքը, բայց ավելի ամբողջական պատկեր է տալիս քաղաքական աջակցության ծավալի մասին։ Խնդիրն այն է, որ միայն քվեների տոկոսը կարող է ստեղծել համայնքում աջակցության չափի ոչ ամբողջական պատկեր։ Առաջարկություն։ ԿԸՀ արդյունքների հրապարակման միասնական ձևաչափում յուրաքանչյուր համայնքի համար պետք է ներկայացվեն ոչ միայն կուսակցությունների ստացած տոկոսներն ու մանդատները, այլև ընտրողների մասնակցությունը, անվավեր քվեաթերթիկների թիվը և յուրաքանչյուր ուժի օգտին քվեարկածների բաժինը գրանցված ընտրողների ընդհանուր թվից։ Այդ տվյալները հնարավորություն կտան ավելի հիմնավորված համեմատություններ կատարել համայնքների միջև։

Խոշորացված համայնքներ․ արդյո՞ք բոլոր բնակավայրերն են ներկայացված

Համայնքների խոշորացումը փոխել է տեղական ինքնակառավարման կազմակերպումը։ Միավորված համայնքներում նույն ավագանին որոշումներ է ընդունում տարբեր բնակավայրերի համար, որոնք կարող են ունենալ անհավասար բնակչություն, ենթակառուցվածքներ և տնտեսական հնարավորություններ։ Խոշորացումը հնարավորություն է տալիս կենտրոնացնել ֆինանսական և մասնագիտական ռեսուրսները, սակայն առաջացնում է նաև փոքր բնակավայրերի ներկայացվածության հարց։ Խնդիրը միայն այն չէ, թե որ բնակավայրից քանի ավագանու անդամ է ընտրվել։ Կարևոր է, թե ինչպես են համայնքային միջոցները բաշխվում և արդյոք փոքր բնակավայրերի կարիքները ներառվում են որոշումների մեջ։ Առաջարկություն։ Խոշորացված համայնքները պետք է տարեկան հրապարակեն բնակավայր առ բնակավայր ներդրումային ծրագրերի և կատարված ծախսերի հաշվետվություն։ Այն պետք է ցույց տա, թե յուրաքանչյուր բնակավայրում ինչ աշխատանք է իրականացվել, որքան գումար է ծախսվել, ինչ աղբյուրից է ֆինանսավորվել և ինչ ծրագրեր են նախատեսվում հաջորդ տարում։ Այս տեղեկատվությունը բնակիչներին թույլ կտա գնահատել ոչ միայն ընտրված իշխանության քաղաքական պատկանելությունը, այլև նրա գործունեության արդյունքները։

Ընտրություններից հետո․ ավագանու իրական դերը

ՏԻՄ ընտրությունները ձևավորում են համայնքային իշխանությունը, բայց արդյունավետ կառավարումը կախված է նաև ընտրված ավագանու հետագա աշխատանքից։ Ավագանին պետք է ոչ միայն հաստատի համայնքային բյուջեն և ծրագրերը, այլև վերահսկի դրանց կատարումը։ Այստեղ կարևոր է մեծամասնության և փոքրամասնության հարաբերակցությունը։ Մեծամասնությունը պետք է կարողանա իրականացնել իր ծրագիրը, իսկ փոքրամասնությունը՝ ստանալ անհրաժեշտ տեղեկատվություն, հարցեր բարձրացնել և վերահսկել որոշումների կատարումը։ Առաջարկություն։ Համայնքներում նպատակահարմար է ներդնել ավագանու գործունեության հրապարակային տարեկան գնահատման միասնական համակարգ՝ ներառելով նիստերին մասնակցությունը, նախաձեռնությունները, բյուջեի կատարողականը, ծրագրերի ընթացքը և բնակիչների դիմումների վերաբերյալ արձագանքները։ Այդ համակարգը պետք է գնահատի չափելի գործունեությունը, այլ ոչ թե ավագանու անդամների քաղաքական դիրքորոշումները։

Եզրակացություն․ ընտրական արդյունքը դեռ կառավարման արդյունք չէ

2026 թվականի հոկտեմբերի 25-ի ՏԻՄ ընտրությունները ցույց տվեցին, որ Հայաստանի համայնքներում քաղաքական մրցակցությունը միատեսակ չէ։ Հինգ համայնքում ընտրողներին ներկայացվել էր մեկ կուսակցական ցուցակ։ Այլ համայնքներում մրցակցել են մի քանի ուժեր, իսկ որոշ դեպքերում տեղական առաջնորդների և դաշինքների դերակատարությունը նշանակալի է եղել։ Այս պատկերը բացահայտում է երեք հիմնական հարց՝ քաղաքական այլընտրանքի հասանելիություն, ընտրական գործընթացի նկատմամբ վստահություն և համայնքային իշխանության հաշվետվողականություն։ Դրանց լուծումները նույնպես պետք է լինեն կոնկրետ՝ ընտրական տեղեկատվության ամբողջական և համադրելի հրապարակում, ընտրական բողոքների ու իրավական գործընթացների հետագա ընթացքի թափանցիկություն, ավագանիների համագործակցության, համայնքային ծրագրերի և բյուջետային ծախսերի հրապարակային վերահսկողություն։ Այս քայլերը ինքնին չեն երաշխավորում քաղաքական մրցակցության աճ կամ կառավարման բարելավում, սակայն կարող են ստեղծել ավելի տեղեկացված ընտրության և հաշվետու տեղական իշխանության պայմաններ։ ՏԻՄ ընտրությունների իրական նշանակությունը պետք է գնահատել ոչ միայն քվեարկության արդյունքներով, այլև այն փոփոխություններով, որոնք բնակիչները կտեսնեն իրենց համայնքներում ընտրություններից հետո։

Խմբագրական նշում. Հոդվածում օգտագործված ընտրական տոկոսները նախնական են։ Դիտորդական հաղորդումները և քրեական վարույթները չեն ներկայացվում որպես հաստատված իրավախախտումներ։ Առաջարկությունները խմբագրական քննարկման տարբերակներ են։

Կիսվել նյութով

Ընտրեք հարթակը կամ բացեք ձեր սարքի համօգտագործման ցանկը։

Facebook X Telegram WhatsApp LinkedIn