Հայաստանին ինչպիսի՞ նոր ատոմակայան է պետք․ գլխավոր հարցը 1000 ՄՎտ-ը չէ
Հայաստանի նոր ատոմակայանի շուրջ քննարկումը փոխվել է։ Եթե մինչև վերջերս կառավարությունը հիմնականում խոսում էր փոքր մոդուլային ռեակտորների մասին, այժմ վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը չի բացառում նաև մոտ 1000 ՄՎտ հզորությամբ կայանի կառուցումը։
Դրանից օրեր առաջ «Ռոսատոմը» Հայաստանին ներկայացրել էր հենց այդ կարգի՝ VVER-1000 էներգաբլոկի առաջարկ։ Սակայն Հայաստանը դեռ չի ընտրել ո՛չ ռուսական նախագիծը, ո՛չ 1000 ՄՎտ հզորությունը։ Կառավարությունը հայտարարում է, որ ուսումնասիրում է տարբեր երկրների առաջարկներ։
Այս փուլում, սակայն, ամենակարևոր հարցը մատակարարը չէ։
Հայաստանը նախ պետք է որոշի՝ ինչպիսի էներգահամակարգ է ուզում ունենալ առաջիկա տասնամյակներին, և միայն դրանից հետո՝ ինչ ատոմակայան կառուցել։
Հակառակ հերթականությունը կարող է երկիրը տասնամյակներով կապել ոչ թե Հայաստանի պահանջներին համապատասխանող, այլ տվյալ պահին առավել հասանելի տեխնոլոգիայի հետ։
Ինչո՞ւ է ընդհանրապես հայտնվել 1000 ՄՎտ տարբերակը
Փաշինյանը մոտեցման փոփոխությունը բացատրել է էլեկտրաէներգիայի պահանջարկի աճով։ Նրա խոսքով՝ Հայաստանը, որը դեռ վերջերս էլեկտրաէներգիայի ավելցուկ ուներ, նոր ներդրումային ծրագրերի պատճառով մոտենում է պակասուրդի, իսկ արհեստական բանականության և տվյալների մշակման խոշոր նախագծերը կարող են պահանջարկն ավելի մեծացնել։
Եթե այս կանխատեսումն իրականանա, նախկինում քննարկվող փոքր հզորությունը կարող է իսկապես չբավարարել Հայաստանին։ Բայց այստեղ կա սկզբունքային խնդիր։
Հանրությունը դեռ չի տեսել այն հաշվարկը, որը 1000 ՄՎտ-ի անհրաժեշտությունը կդարձներ ապացուցված։
Որքա՞ն կլինի Հայաստանի էլեկտրաէներգիայի պահանջարկը 2035-ին, 2040-ին և 2050-ին։ Դրա որքա՞ն մասն է ապահովելու ատոմային էներգետիկան։ Որքա՞ն՝ արևային կայանները, կուտակիչները, ջերմային ու հիդրոկայանները։ Որքա՞ն կարող ենք ներմուծել կամ արտահանել Իրանի և Վրաստանի ուղղություններով։
Մինչև այս հարցերի թվային պատասխանները չկան, 1000 ՄՎտ-ը հնարավորություն է, ոչ հիմնավորված անհրաժեշտություն։
1000 ՄՎտ-ի խնդիրը գինը չէ միայն
Մեծ ատոմային բլոկն ունի ակնհայտ առավելություն։ Այն կարող է տասնամյակներով մեծ ծավալի կայուն էլեկտրաէներգիա արտադրել՝ արդեն փորձարկված տեխնոլոգիայով։ Եթե Հայաստանի սպառումը զգալիորեն աճելու է, սա կարող է լինել տնտեսապես արդյունավետ լուծում։
Սակայն փոքր էներգահամակարգի համար մեծ բլոկը նաև մեծ ռիսկ է ստեղծում։ Եթե 1000 ՄՎտ արտադրող մեկ կայան կանգնում է պլանային վերանորոգման կամ վթարային անջատման պատճառով, համակարգը պետք է շատ արագ փոխարինի այդ կորուստը։
Դրա համար անհրաժեշտ են պահուստային կայաններ, կուտակիչներ, արտաքին ցանցերից ներմուծման բավարար հնարավորություն կամ դրանց համադրությունը։
Ուրեմն 1000 ՄՎտ կայանի իրական արժեքը միայն շինարարության գինը չէ։ Պետք է հաշվել նաև, թե որքան է արժենալու Հայաստանի ամբողջ էներգահամակարգը այդպիսի մեծ բլոկին հարմարեցնելը։
Իսկ փոքր ռեակտորները լուծո՞ւմ են խնդիրը
Մասամբ։ Մի քանի փոքր բլոկների դեպքում արտադրությունը չի կենտրոնանում մեկ էներգաբլոկում։ Հզորությունը կարելի է ավելացնել աստիճանաբար՝ իրական պահանջարկի աճին զուգահեռ։
Հայաստանի համար սա հատկապես կարևոր է, որովհետև այսօր հայտարարված խոշոր ներդրումային ծրագրերից ոչ բոլորի իրականացումն է երաշխավորված։ Եթե պահանջարկը սպասվածից դանդաղ աճի, փուլային կառուցումը նվազեցնում է ավելորդ հզորության համար վճարելու վտանգը։
Բայց SMR-ներն ունեն իրենց խնդիրը։ Դրանցից շատերը դեռ չունեն ավանդական մեծ ռեակտորների երկարատև առևտրային փորձը։ Խոստացված ցածր արժեքը նույնպես պետք է ապացուցվի իրական նախագծերով և սերիական արտադրությամբ։
Հետևաբար «փոքրն ավելի ճկուն է» փաստարկը բավարար չէ SMR ընտրելու համար, ինչպես «մեծն ավելի հզոր է» փաստարկը բավարար չէ 1000 ՄՎտ ընտրելու համար։
Կա նաև երրորդ տարբերակը
Հայաստանի քննարկումը չարժե սահմանափակել «մեկ 1000 ՄՎտ բլոկ կամ SMR» երկընտրանքով։ Միջին հզորության մի քանի բլոկները կարող են դառնալ երրորդ տարբերակ՝ նվազեցնելով մեկ մեծ բլոկի համակարգային ռիսկը և միաժամանակ խուսափելով դեռ լիարժեք չհասունացած տեխնոլոգիայի վաղ ընտրությունից։
Այսպիսով Հայաստանը պետք է համեմատի առնվազն երեք մոդել՝ մեկ մեծ բլոկ, մի քանի միջին բլոկ և փուլային փոքր մոդուլային ռեակտորներ։ Եվ միայն դրանից հետո հարցնի՝ ով կարող է լավագույն պայմաններով իրականացնել ընտրված մոդելը։
Գործող ԱԷԿ-ը Հայաստանին կարող է տալ ամենակարևոր ռեսուրսը՝ ժամանակ
Այստեղ World Nuclear News-ի հրապարակումը կարևոր լրացում է տալիս։ Գործող Հայկական ԱԷԿ-ի երկրորդ բլոկի շահագործումը ներկայում երկարաձգվում է մինչև 2036 թվականը։ Միաժամանակ ռուսական կողմը հնարավոր է համարում համապատասխան արդիականացումներից հետո դրա աշխատանքը շարունակել նույնիսկ մինչև 2046 թվականը։
Սա դեռ Հայաստանի ընդունած որոշում չէ և մեծ ներդրումներ ու անվտանգության լրացուցիչ գնահատումներ է պահանջելու։ Բայց եթե անկախ տեխնիկական փորձաքննությունը հաստատի, որ գործող բլոկը կարելի է անվտանգ և տնտեսապես հիմնավորված ձևով շահագործել ավելի երկար, Հայաստանը կստանա չափազանց կարևոր առավելություն՝ նոր կայանը շտապ չընտրելու հնարավորություն։
Ատոմակայանի դեպքում մի քանի տարվա լրացուցիչ ժամանակը կարող է թույլ տալ տեսնել SMR տեխնոլոգիաների իրական առևտրային արդյունքները, ավելի ճշգրիտ կանխատեսել Հայաստանի պահանջարկը և մրցակցության մեջ դնել ավելի հասուն առաջարկներ։ Հետևաբար գործող բլոկի երկարաձգման հարցը պետք է դիտարկել ոչ միայն որպես հին կայանի պահպանման ծրագիր, այլ նաև որպես նոր ԱԷԿ-ի ընտրության ռազմավարական ժամանակ գնելու հնարավորություն։
Ի՞նչ պետք է անի Հայաստանը հիմա
Մեր գնահատմամբ՝ Հայաստանը այս փուլում չպետք է ընտրի ո՛չ 1000 ՄՎտ բլոկը, ո՛չ SMR-ը, առավել ևս՝ մատակարար երկիրը։ Պետք է նախ ընդունել նոր ատոմակայանի ընտրության հրապարակային չափանիշները։
Կառավարությունը պետք է ներկայացնի մինչև առնվազն 2050 թվականը էլեկտրաէներգիայի պահանջարկի երեք սցենար՝ ցածր, բազային և բարձր աճ։ Այնուհետև յուրաքանչյուր սցենարի համար նույն մեթոդաբանությամբ հաշվարկել երեք տարբերակները՝ մեծ, միջին և փոքր մոդուլային բլոկներ։
Համեմատության մեջ պետք է մտնի ամբողջ արժեքը՝ կառուցում, վարկի տոկոսներ, ցանցի արդիականացում, պահուստային հզորություններ, վառելիք, շահագործում, թափոնների կառավարում և ապամոնտաժում։ Պետք է առանձին գնահատել նաև մեկ մատակարարից երկարաժամկետ տեխնոլոգիական ու վառելիքային կախվածությունը։
Դրանից հետո միայն կարելի է մրցակցության մեջ դնել ռուսական, ամերիկյան, ֆրանսիական, չինական, կորեական կամ այլ կոնկրետ առաջարկները։
Եզրակացություն
Այս պահին հրապարակված տեղեկություններից չի հետևում, որ Հայաստանին անպայման անհրաժեշտ է 1000 ՄՎտ հզորությամբ մեկ ատոմային բլոկ։ Բայց դրանցից չի հետևում նաև, որ փոքր մոդուլային ռեակտորը լավագույն լուծումն է։
Այսօր Հայաստանի գլխավոր ռիսկը սխալ տեխնոլոգիա ընտրելը չէ։ Ավելի վաղ փուլում գտնվող ռիսկ կա՝ տեխնոլոգիան ընտրել մինչև սեփական պահանջը հստակ սահմանելը։
Այդ պատճառով որոշումների ճիշտ հերթականությունը պետք է լինի՝ պահանջարկ → էներգահամակարգ → անհրաժեշտ հզորություն → տեխնոլոգիա → ֆինանսավորում → մատակարար։ Ոչ հակառակը։
Եթե ապագա պահանջարկի հրապարակային հաշվարկը ցույց տա, որ Հայաստանին իսկապես անհրաժեշտ է մոտ 1000 ՄՎտ նոր բազային հզորություն, և համակարգը կարող է անվտանգ ու ընդունելի գնով կրել մեկ այդպիսի բլոկի կորուստը, մեծ ռեակտորը պետք է լրջորեն դիտարկել։ Եթե այդ պայմանները չկան, ավելի ճկուն՝ փուլային լուծումը կարող է ավելի տրամաբանական լինել, նույնիսկ եթե մեկ կՎտ հզորության կառուցման արժեքը սկզբում ավելի բարձր է։
Ուստի Հայաստանի համար այսօր լավագույն որոշումը դեռ ատոմակայանի ընտրությունը չէ։ Լավագույն որոշումը ընտրության այնպիսի համակարգ ստեղծելն է, որը թույլ չի տա երկրի մի քանի տասնամյակի էներգետիկ քաղաքականությունը կառուցել մեկ արտադրողի առաջարկի կամ մեկ քաղաքական պահի շուրջ։
Դրանից հետո արդեն հարցը «ռուսակա՞ն, թե ամերիկյան» չի լինի։ Հարցը կլինի շատ ավելի պարզ՝ ո՞ր առաջարկն է լավագույնս լուծում Հայաստանի նախապես սահմանված խնդիրը։
Աղբյուրներ՝ ՀՀ կառավարության հրապարակային հաղորդագրություններ և վարչապետի հայտարարություններ, World Nuclear News-ի ոլորտային հրապարակում։