Ռուսաստանի տնտեսական լծակները Հայաստանի նկատմամբ․ ո՞ր կախվածությունն է հնարավոր արագ նվազեցնել, իսկ ո՞րը՝ ոչ
2026 թվականը Հայաստանի և Ռուսաստանի տնտեսական հարաբերություններում ցույց տվեց մի կարևոր տարբերություն․ «Ռուսաստանից տնտեսական կախվածությունը» մեկ ամբողջական երևույթ չէ։
Այն բաղկացած է առանձին կապերից՝ ռուսական շուկա, բնական գազ, էներգետիկ ենթակառուցվածքներ, երկաթուղի, տրանսպորտային ուղիներ և ԵԱՏՄ ընդհանուր տնտեսական տարածք։
Այս կախվածություններից յուրաքանչյուրն ունի տարբեր կշիռ և, առավել կարևոր՝ տարբեր փոխարինելիություն։
Vigil Consilium հետազոտական հարթակի վերջին վերլուծության հիմնական եզրակացությունն այն է, որ 2026-ին Ռուսաստանը լայնորեն օգտագործել է Հայաստանի նկատմամբ այն լծակը, որն առավել հեշտ է փոխարինել՝ ռուսական շուկայի հասանելիությունը, մինչդեռ առավել դժվար փոխարինվող լծակը՝ գազը և դրա ենթակառուցվածքը, չի գործադրվել ամբողջ ուժով։ Սա հեղինակի վերլուծական գնահատականն է։ Սակայն դրա հիմքում ընկած մի շարք փաստեր հաստատվում են նաև անկախ և պաշտոնական աղբյուրներով։
Ռուսական շուկան․ մեծ կախվածություն հատկապես գյուղմթերքի համար
Ռուսաստանը շարունակում է մնալ Հայաստանի խոշորագույն առևտրային գործընկերներից մեկը։ 2025 թվականին Հայաստանից Ռուսաստան արտահանումը կազմել է մոտ 2.964 մլրդ դոլար։ Տեղական արտադրանքի որոշ խմբերում կախվածությունը շատ բարձր է․ մրգերի 93%, բանջարեղենի 98%, ձկան ու ծովամթերքի 97%, թունդ ալկոհոլային խմիչքների 84%-ը գնացել է Ռուսաստան։ Հայաստանի Կենտրոնական բանկը ևս արձանագրում է, որ գյուղատնտեսական որոշ ապրանքների արտահանման ավելի քան 90 տոկոսը կենտրոնացած է ռուսական շուկայում։
2026 թվականին այդ ռիսկը դարձավ գործնական խնդիր։ Ռուսաստանի վերահսկող մարմինները փուլային սահմանափակումներ մտցրին հայկական մի շարք ապրանքների նկատմամբ։ Ռուսական կողմը դրանք հիմնավորել է սանիտարական և բուսասանիտարական խնդիրներով։ Միաժամանակ այդ քայլերը Հայաստանում և միջազգային մամուլում մեկնաբանվել են նաև որպես հնարավոր տնտեսական ճնշում։
Այստեղ անհրաժեշտ է հստակ տարանջատում․ սահմանափակումների փաստը հաստատված է, իսկ դրանց քաղաքական շարժառիթը՝ գնահատական է։
ԵՄ-ն արդեն փորձում է ստեղծել այլընտրանքային շուկա
Սեպտեմբերի 24-ին ԵՄ խորհուրդը վերջնական հավանություն տվեց Հայաստանի համար ժամանակավոր առևտրային արտոնություններին։ Երկու տարով կասեցվում են մաքսատուրքերը այնպիսի ապրանքների համար, որոնք կազմում են Հայաստանի ներկայիս արտահանման մոտ 80%-ը դեպի ԵՄ։ ԵՄ խորհուրդը բաց տեքստով նշել է, որ միջոցը պատասխան է Ռուսաստանի սահմանած վերջին առևտրային սահմանափակումներին։
Ռուսական շուկայի կորուստը հայկական արտադրողների համար կարող է լինել ծանր և կարճաժամկետ հեռանկարում նույնիսկ չփոխհատուցվել ամբողջությամբ։ ԵՄ շուկան ունի այլ ստանդարտներ, լոգիստիկ ծախսեր և մրցակցային միջավայր։ Բայց ռուսական շուկայի կախվածությունը սկզբունքորեն փոխարինելի կախվածություն է։ Արտահանողը կարող է ժամանակի ընթացքում գտնել նոր շուկա։ Գազի դեպքում իրավիճակը շատ ավելի բարդ է։
Գազը Հայաստանի առավել դժվար փոխարինվող կախվածություններից է
2025 թվականին Հայաստան է մատակարարվել ընդհանուր 2.705 մլրդ խմ գազ, որից 2.229 մլրդ խմ՝ Ռուսաստանից, իսկ 475.8 մլն խմ՝ Իրանից «գազ՝ էլեկտրաէներգիայի դիմաց» ծրագրով։ Այսինքն՝ ռուսական բաժինը մոտ 82.4% է։
Հայաստանի գազային համակարգում Ռուսաստանի դիրքը սահմանափակված չէ միայն գազ վաճառելով։ «Գազպրոմը» վերահսկում է «Գազպրոմ Արմենիա»-ն, հետևաբար նաև Հայաստանի գազաբաշխման հիմնական ենթակառուցվածքը։
2026-ին ռուսական կողմը հրապարակայնորեն բարձրացրել է արտահանման արտոնյալ պայմանների վերանայման հնարավորության հարցը՝ Հայաստանի՝ ԵՄ-ի հետ մերձեցման համատեքստում։ Բայց այստեղ ևս պետք է տարբերակել սպառնալիքը գործողությունից։ Ռուսաստանը 2026-ին չի դադարեցրել Հայաստանի գազամատակարարումը քաղաքական պատճառով։
Սեպտեմբերի 15–25-ի ռուսական գազի մատակարարման դադարեցումը պայմանավորված էր պլանային վերանորոգմամբ։ Այդ ընթացքում ներքին պահանջարկն ապահովվել է պահեստավորված գազով և Իրանից լրացուցիչ մատակարարումներով։ Սեպտեմբերի 25-ին ռուսական մատակարարումները վերականգնվել են։
Սա ցույց տվեց երկու բան․ Հայաստանն ունի որոշակի այլընտրանքային հնարավորություն՝ Իրանը, բայց այդ այլընտրանքը ներկայում չի կարող պարզապես փոխարինել ռուսական գազի ամբողջ ծավալը։
Կախվածությունը նաև խողովակն է, ոչ միայն գազը
Էներգետիկ կախվածության առանձնահատկությունն այն է, որ ապրանքը և ենթակառուցվածքը հնարավոր չէ ամբողջությամբ տարանջատել։ Եթե հայկական գյուղմթերքի համար փակվում է ռուսական շուկան, տեսականորեն հնարավոր է նոր գնորդ գտնել այլ երկրում։ Գազի դեպքում անհրաժեշտ է ոչ միայն այլ վաճառող, այլ նաև բավարար թողունակությամբ խողովակ, պայմանագիր, պահեստավորման համակարգ և տնտեսապես ընդունելի գին։
Հայաստանի իշխանություններն արդեն հայտարարում են, որ նպատակ ունեն նվազեցնել մեկ աղբյուրից կախվածությունը։ Սա քաղաքական նպատակ է, ոչ դեռ իրականացված դիվերսիֆիկացիա։
Երկաթուղին ևս ռուսական կառավարման տակ է
2008 թվականից Հայաստանի երկաթուղային համակարգը կոնցեսիոն պայմանագրով կառավարվում է «Ռուսական երկաթուղիների» դուստր «Հարավկովկասյան երկաթուղի» ընկերության կողմից։ Կոնցեսիան կնքվել է 30 տարով՝ մինչև 2038 թվականը, ևս մինչև 10 տարով երկարաձգելու հնարավորությամբ։ Երկաթուղային ենթակառուցվածքը շարունակում է պատկանել Հայաստանի Հանրապետությանը․ ռուսական կողմին փոխանցված է կառավարումը, ոչ սեփականությունը։
Հայաստանի և Ռուսաստանի միջև ցամաքային բեռնափոխադրումների հիմնական ճանապարհը շարունակում է անցնել Վերին Լարսով։ Այստեղ պետք է տարբերակել ռուսական քաղաքական լծակը աշխարհագրական խնդրից․ Վերին Լարսի նշանակությունը պայմանավորված է նաև Հայաստանի փակ սահմաններով և տարածաշրջանի տրանսպորտային աշխարհագրությամբ։
Իսկ ԵԱՏՄ-ից դուրս գալը կլուծի՞ կախվածության խնդիրը
Ոչ ավտոմատ կերպով։ Հայաստանի և Ռուսաստանի տնտեսական հարաբերությունների զգալի մասը գործում է ԵԱՏՄ ընդհանուր շուկայի շրջանակում։ Միաժամանակ Հայաստանի կառավարությունն ընդունում է, որ ԵԱՏՄ և ԵՄ լիարժեք անդամակցությունները համատեղելի չեն։
Բայց ԵԱՏՄ-ից հնարավոր դուրս գալը ինքնաբերաբար չի փոխարինի ռուսական գազը, երկաթուղային համակարգը կամ Լարսի ճանապարհը։ Այն կարող է փոխել տնտեսական հարաբերությունների իրավական ռեժիմը, բայց ֆիզիկական ենթակառուցվածքները դրանից չեն փոխվում։
Հայաստանի իրական խնդիրը ոչ թե կապերն են, այլ անփոխարինելիությունը
Ռուսաստանի հետ տնտեսական սերտ հարաբերություններ ունենալն ինքնին կախվածության չափանիշ չէ։ Կախվածություն առաջանում է այն պահին, երբ որևէ շուկա, մատակարար կամ ենթակառուցվածք չունի գործնական և տնտեսական առումով իրատեսական այլընտրանք։
Այս տեսանկյունից Հայաստանի ռուսական կախվածությունները կարելի է պայմանականորեն բաժանել երեք խմբի։
Համեմատաբար արագ դիվերսիֆիկացվող՝ արտահանման շուկաներ։
Միջնաժամկետ դիվերսիֆիկացում պահանջող՝ առևտրային և տրանսպորտային երթուղիներ։
Դժվար և թանկ փոխարինվող՝ բնական գազն ու դրա ենթակառուցվածքը, երկաթուղային կառավարման համակարգի մի մասը և էներգետիկ որոշ կապեր։
2026 թվականի իրադարձությունների կարևոր դասը հենց այս տարբերությունն է։ Ռուսական շուկայի սահմանափակումները ցույց տվեցին կենտրոնացված արտահանման ռիսկը։ ԵՄ-ի պատասխան միջոցները ցույց են տալիս, որ այդ կախվածության համար հնարավոր է աստիճանաբար այլընտրանք ստեղծել։ Բայց գազի և ռազմավարական ենթակառուցվածքների դեպքում նման այլընտրանք դեռ ամբողջությամբ գոյություն չունի։
Ուստի Հայաստանի տնտեսական անկախության իրական չափանիշը Ռուսաստանի հետ առևտրի ծավալը նվազեցնելը չէ։
Ավելի կարևոր չափանիշն այն է, թե Հայաստանի տնտեսության քանի ռազմավարական ոլորտում մեկ երկրի որոշումը կարող է էական ազդեցություն ունենալ՝ առանց Հայաստանի տրամադրության տակ համարժեք այլընտրանքի։
Այդպիսի այլընտրանքների ստեղծումն է դիվերսիֆիկացիայի իրական բովանդակությունը։
Խմբագրական նշում․ նյութի ելակետը Vigil Consilium-ի՝ Ռուսաստանի տնտեսական լծակների վերաբերյալ վերլուծությունն է։ Դրա գնահատականները չեն ներկայացվում որպես փաստ։ Հիմնական թվերն ու փաստական պնդումները համադրվել են պաշտոնական և անկախ աղբյուրների հետ։