Չորս համայնք, սահմանափակ մրցակցություն․ ի՞նչ ցույց տվեցին ՏԻՄ ընտրությունները

Սեպտեմբերի 27-ին Հայաստանի չորս համայնքներում անցկացված ՏԻՄ ընտրությունների ամենատպավորիչ թիվը 95.1 տոկոսն է․ այդքան ձայն է ստացել «Քաղաքացիական պայմանագիրը» Թումանյան համայնքում։ Բայց թիվը ճիշտ հասկանալու համար անհրաժեշտ է նշել գլխավոր հանգամանքը․ ՔՊ-ն Թումանյանում մրցակից չուներ։ Համամասնական ընտրություններին մասնակցում էր միայն իշխող կուսակցության ցուցակը՝ գործող համայնքապետ Սուրեն Թումանյանի գլխավորությամբ։ Հետևաբար 95.1 տոկոսը չի կարելի նույն կերպ մեկնաբանել, ինչպես մի քանի քաղաքական ուժերի մրցակցության պայմաններում ստացված 95 տոկոսը։ Ընտրողը փաստացի ընտրություն էր կատարում միակ ցուցակին «կողմ» կամ «դեմ» քվեարկելու միջև։ Սեպտեմբերի 27-ի ընտրությունների ավելի կարևոր հարցը, հետևաբար, ոչ թե հաղթողի տոկոսն է, այլ՝ որքան իրական ընտրություն ունեին քաղաքացիները։

Մրցակցություն՝ հիմնականում Արզնիում

Ընտրություններ անցկացվեցին Լոռու մարզի Թումանյան և Լերմոնտովո, Արմավիրի մարզի Ֆերիկ և Կոտայքի մարզի Արզնի համայնքներում։ Թումանյանում ընտրություններն անցկացվել են համամասնական, մյուս երեք համայնքներում՝ մեծամասնական ընտրակարգով։ Լերմոնտովոյում ընտրվել է նաև համայնքի ղեկավար։ Մրցակցության պատկերը համայնքներում էապես տարբեր էր։ Թումանյանում կար մեկ կուսակցական ցուցակ։ Լերմոնտովոյում համայնքի ղեկավարի միակ թեկնածուն գործող համայնքապետ Էդիկ Չախալյանն էր։ «Անկախ դիտորդի» տվյալներով՝ ավագանու 5 մանդատի համար նույնպես առաջադրվել էր 5 թեկնածու։ Ֆերիկում նույն պատկերն էր՝ ավագանու 5 տեղի համար 5 թեկնածու։ Այլ իրավիճակ էր Արզնիում, որտեղ ավագանու 7 մանդատի համար առաջադրվել էր 17 թեկնածու։ Այսինքն՝ չորս համայնքներից հենց Արզնիում էր ընտրողին առաջարկված թեկնածուների միջև առավել ակնհայտ մրցակցություն։

Ամենաբարձր մասնակցությունը՝ Թումանյանում

Քվեարկության ավարտին հրապարակված տվյալներով մասնակցությունը կազմել է՝ Թումանյան — 59.96% Ֆերիկ — 57.06% Արզնի — 45.20% Լերմոնտովո — 35.29%։ Ուշագրավ է, որ քաղաքական մրցակցության բացակայության պայմաններում ամենաբարձր մասնակցությունը գրանցվել է հենց Թումանյանում։ Միայն այս տվյալով հնարավոր չէ եզրակացնել, թե ինչով է պայմանավորված բարձր մասնակցությունը։ Դրա համար անհրաժեշտ է այն համադրել նախորդ ընտրությունների, բնակավայրերի և տեղամասերի տվյալների հետ։

Դիտորդները խնդիրներ են արձանագրել

«Անկախ դիտորդ» հասարակական դաշինքը քվեարկության ընթացքում արձանագրել է մի շարք խնդիրներ։ Արզնիում դիտորդները նշել են, որ քվեաթերթիկի և ծրարի կառուցվածքի պատճառով ծրարի կտրվածքից հնարավոր էր տեսնել վերջին երկու թեկնածուների տողերն ու նշում կատարելու հատվածը։ Դաշինքի գնահատմամբ՝ դա կարող էր վտանգել քվեարկության գաղտնիությունը։ Թումանյանի 24/1 տեղամասում դիտորդները հայտնել են, որ ընտրողների գրանցումն իրականացնող հանձնաժողովի անդամը որոշ կտրոններ չէր կնքում անհատական կնիքով։ Նույն տեղամասում արձանագրվել է նաև դեպք, երբ քվեարկության սենյակում գտնվող անձը հեռախոսով ընտրողներից մեկին հարցրել է, թե ինչու դեռ չի մասնակցել ընտրությանը, և հորդորել ներկայանալ։ «Անկախ դիտորդը» դա գնահատել է առնվազն որպես քարոզչության հնարավոր խախտում կամ ընտրողի նկատմամբ ազդեցության փորձ։ Դաշինքը հայտնել է նաև Թումանյան քաղաքում ընտրողներին երթուղային տաքսիով տեղամաս տեղափոխելու դեպքի մասին։ Համայնքապետարանի աշխատակիցներից մեկի պարզաբանմամբ՝ տեղափոխումն իրականացվել է ընտրողների խնդրանքով, քանի որ բնակավայրի մի հատվածը մոտ չորս կիլոմետր հեռու է ընտրատեղամասից։ Համայնքի ղեկավարը դիտորդներին հայտնել է, որ կազմակերպման մասին տեղեկություն չունի։ Այս դեպքերը պետք է հստակ տարանջատել ընտրությունների արդյունքից․ դրանք դիտորդական առաքելության արձանագրած և գնահատած դրվագներ են, և ներկայում տվյալներ չկան, որ դրանց ազդեցությամբ ընտրությունների ընդհանուր արդյունքը փոխվել է։ ՆԳՆ-ն սեպտեմբերի 28-ին հայտնել է, որ քվեարկության ամբողջ ընթացքում 112 ծառայությանը ընտրությունների հետ կապված հանցագործության վերաբերյալ որևէ ահազանգ չի ստացվել։ Միգրացիայի և քաղաքացիության ծառայության ստորաբաժանումներում խորհրդատվություն է ստացել 37 քաղաքացի։

Առաջին փորձությունը՝ 366-օրյա նոր պահանջով

Այս ընտրություններն առանձնահատուկ էին նաև ընտրելու իրավունքի նոր պայմանով։ 2026 թվականի հուլիսին փոփոխված Ընտրական օրենսգրքով ՏԻՄ ընտրություններին մասնակցող Հայաստանի քաղաքացին, ընդհանուր կանոնով, պետք է ոչ միայն համապատասխան համայնքում անհրաժեշտ հաշվառում ունենա, այլև սահմանված 730-օրյա ժամանակահատվածում առնվազն 366 օր փաստացի գտնված լինի Հայաստանում։ ՆԳՆ-ն հաստատել է, որ այս պահանջը կիրառվել է սեպտեմբերի 27-ի ընտրողների ցուցակները կազմելիս։ Ընդ որում, օրենքը հնարավորություն է տվել որոշ քաղաքացիների դիմել լրացուցիչ ցուցակում ընդգրկվելու համար նաև այն դեպքում, երբ նրանք հիմնական ցուցակից դուրս էին մնացել հենց Հայաստանում փաստացի գտնվելու պահանջը չբավարարելու պատճառով։ Սակայն այստեղ կարևոր տվյալ դեռ բացակայում է։ Քանի՞ քաղաքացի է չկարողացել մասնակցել ընտրություններին հենց 366-օրյա պահանջի պատճառով։ Առանց այդ թվի հնարավոր չէ գնահատել նոր սահմանափակման իրական ազդեցությունը ընտրական իրավունքի վրա։

Օրինական ընտրությունը դեռ մրցակցային ընտրություն չի նշանակում

Սեպտեմբերի 27-ի ընտրությունների արդյունքը կարելի է ներկայացնել պարզ վերնագրով՝ «ՔՊ-ն Թումանյանում ստացել է 95.1 տոկոս»։ Այդ թիվը ճիշտ է, բայց առանց համատեքստի՝ թերի։ Մեկ կուսակցության մասնակցությամբ 95 տոկոս «կողմ» ստանալը քաղաքականորեն նույնը չէ, ինչ մրցակիցների միջև ընտրությունում նույն արդյունքն արձանագրելը։ Ավելին՝ խնդիրը միայն Թումանյանը չէ։ Երբ մեկ համայնքում կա մեկ կուսակցություն, մյուսում՝ համայնքապետի մեկ թեկնածու, իսկ երկու համայնքներում ավագանու թեկնածուների թիվը հավասար է առկա մանդատների թվին, առաջանում է ավելի լայն հարց՝ ինչո՞ւ տեղական մակարդակում քաղաքական մրցակցությունն այսքան սահմանափակ է։ Ընտրությունների ժողովրդավարական որակը որոշվում է ոչ միայն նրանով, թե քվեարկությունը տեխնիկապես օրինական է կազմակերպված, այլև նրանով, թե քաղաքացին իրականում ունի՞ քաղաքական այլընտրանք։ Սեպտեմբերի 27-ի ընտրությունների գլխավոր դասը հենց այստեղ է։ Ընտրությունը կարող է լինել օրինական, բայց եթե ընտրողին առաջարկված այլընտրանքները սահմանափակ են կամ բացակայում են, քաղաքական մրցակցության խնդիրը դրանից չի վերանում։