Անկախությունը մեկ օրվա ձեռքբերում չէ

35 տարի առաջ Հայաստանի քաղաքացիների ճնշող մեծամասնությունը ընտրեց անկախ պետականությունը։ Այդ ընտրությունը պատմական հանգրվան էր, բայց անկախությունը պահպանելու կարողությունը կառուցվում է ամեն օր՝ անվտանգությամբ, արդար պետությամբ և պատասխանատու քաղաքացիությամբ։

1991 թվականի սեպտեմբերի 21-ին Հայաստանի քաղաքացիներին տրվեց հստակ հարց․ «Համաձա՞յն եք, որ Հայաստանի Հանրապետությունը լինի անկախ ժողովրդավարական պետություն՝ ԽՍՀՄ կազմից դուրս»։

Քվեարկությանը մասնակցեց ընտրելու իրավունք ունեցող քաղաքացիների 95,05 տոկոսը։ Բոլոր ընտրողների 94,39 տոկոսը պատասխանեց՝ «Այո»։ Երկու օր անց՝ սեպտեմբերի 23-ին, Գերագույն խորհուրդը Հայաստանը հռչակեց անկախ պետություն։

Այդ «Այո»-ն պարզապես Խորհրդային Միությունից դուրս գալու որոշում չէր։ Այն սեփական պետություն ունենալու, սեփական ապագայի համար պատասխանատվություն ստանձնելու և միջազգային հարաբերություններում ինքնուրույն հանդես գալու ընտրություն էր։

Ինչ տվեց անկախությունը

Անկախության շնորհիվ Հայաստանը դարձավ միջազգային իրավունքի ինքնուրույն սուբյեկտ, անդամակցեց Միավորված ազգերի կազմակերպությանը, հաստատեց դիվանագիտական հարաբերություններ, ձևավորեց պետական կառավարման, պաշտպանության և արտաքին քաղաքականության սեփական համակարգերը։

Երկիրը ստացավ իր Սահմանադրությունը, զինված ուժերը, դրամը, պետական խորհրդանիշներն ու միջազգային ճանաչումը։ Հայերենը անկախ պետության կառավարման և հանրային կյանքի հիմնական լեզուն դարձավ ոչ միայն մշակութային, այլև պետական իմաստով։

Սրանք ձևական հատկանիշներ չեն։ Դրանք այն գործիքներն են, որոնց միջոցով ժողովուրդը կարող է որոշել իր երկրի օրենքները, իշխանության ձևավորման կարգը և արտաքին հարաբերությունների ուղղությունները։

Սակայն անկախության իրավական ճանաչումն ինքնաբերաբար չի նշանակում լիակատար ինքնուրույնություն։

Անկախությունը նաև կարողություն է

Պետությունը կարող է միջազգայինորեն ճանաչված լինել, բայց միաժամանակ չափազանց կախված մնալ արտաքին անվտանգային, տնտեսական, էներգետիկ կամ քաղաքական կենտրոններից։

Ուստի անկախությունը պետք է գնահատել ոչ միայն դրոշով, օրհներգով ու պաշտոնական փաստաթղթերով, այլև գործելու իրական հնարավորություններով։

Կարո՞ղ է պետությունը պաշտպանել իր քաղաքացիներին և սահմանները։ Կարո՞ղ է դիմակայել տնտեսական ճնշմանը։ Ունի՞ բազմազան արտաքին կապեր։ Կարո՞ղ է կարևոր որոշումներ ընդունել՝ առանց արտաքին թելադրանքի։ Վստահո՞ւմ է քաղաքացին դատարանին, ընտրություններին և պետական կառույցներին։

Այս հարցերի պատասխաններն են ցույց տալիս անկախության իրական խորությունը։

Անկախության ծանր դասերը

Անկախ Հայաստանի 35 տարիները եղել են ոչ միայն պետականաշինության, այլև պատերազմների, շրջափակման, տնտեսական ճգնաժամերի, արտագաղթի ու անվտանգության շարունակական սպառնալիքների տարիներ։

2020 թվականի պատերազմը, դրան հաջորդած սահմանային ճգնաժամերը և Լեռնային Ղարաբաղի հայ բնակչության բռնի տեղահանումը ցույց տվեցին, որ պետականության իրավական գոյությունը դեռ բավարար չէ քաղաքացիների անվտանգությունն ապահովելու համար։

Դրանք նաև բացահայտեցին երկար տարիներ կուտակված խնդիրները՝ անվտանգության մեկ կենտրոնից չափազանց մեծ կախվածությունը, թույլ ինստիտուտները, կարճաժամկետ քաղաքական հաշվարկներն ու հանրային վերահսկողության պակասը։

Այս իրադարձությունները տարբեր քաղաքական ուժեր կարող են տարբեր կերպ գնահատել։ Սակայն մի հետևություն դժվար է վիճարկել․ անկախությունը պահպանվում է ոչ թե հայտարարություններով, այլ պետական կարողությամբ, ճշգրիտ հաշվարկով և պատասխանատվությամբ։

Անկախությունը իշխանության սեփականությունը չէ

Անկախության օրը հաճախ ներկայացվում է գործող իշխանության ուղերձների և պաշտոնական միջոցառումների միջոցով։ Բայց անկախությունը չի պատկանում որևէ կառավարությանը, կուսակցության կամ առաջնորդի։

Այն քաղաքացիների՝ 1991 թվականի ընտրությունից ծնված հանրային մանդատ է։

Իշխանությունները ժամանակավոր են, իսկ պետությունը պետք է շարունակական լինի։ Հետևաբար հայրենասիրությունը չի կարող նույնացվել իշխանությանը հավատարիմ լինելու հետ։ Պետությանը ծառայելը երբեմն նշանակում է աջակցել անհրաժեշտ որոշումներին, իսկ երբեմն՝ քննադատել սխալները, պահանջել հաշվետվողականություն և պաշտպանել օրենքը։

Ժողովրդավարական պետությունում քննադատությունը անկախության սպառնալիք չէ։ Փաստերի վրա հիմնված քննադատությունը պետական սխալներն ուղղելու և ինստիտուտներն ամրապնդելու միջոց է։

Քաղաքացին դիտորդ չէ

1991 թվականի հանրաքվեի գլխավոր գործող անձը քաղաքացին էր։ Նույնը պետք է լինի նաև այսօր։

Անկախությունը թուլանում է, երբ քաղաքացին հրաժարվում է իր մասնակցությունից, անտարբեր է ընտրությունների նկատմամբ, հանդուրժում է կոռուպցիան, խուսափում է հանրային պատասխանատվությունից կամ պետությունը դիտում է որպես իրենից անկախ կառույց։

Այն ամրապնդվում է, երբ մարդը ճանաչում է իր իրավունքները, պահանջում է օրենքի հավասար կիրառում, վճարում է հարկերը, մասնակցում է համայնքի կյանքին և հանրային քննարկումներում տարբերակում է փաստը քարոզչությունից։

Քաղաքացու ընտրությունը չի ավարտվում քվեախցիկում։ Այն շարունակվում է ամենօրյա վարքագծում։

Հաջորդ տասնամյակի հարցը

Առաջիկա տարիներին Հայաստանի անկախության իրական չափանիշը կլինի ոչ թե միայն անցյալի մասին խոսելու, այլ ապագան կազմակերպելու կարողությունը։

Դրա համար անհրաժեշտ են պաշտպանունակ պետություն և իրատեսական անվտանգության քաղաքականություն, գործընկերային կապերի բազմազանեցում, մրցունակ տնտեսություն, էներգետիկ դիմադրունակություն, անկախ ու վստահելի դատական համակարգ, որակյալ կրթություն և երկարաժամկետ պետական կառավարում։

Եվ, թերևս, ամենակարևորը՝ այնպիսի Հայաստան, որտեղ մարդը կարող է իր ու իր երեխաների ապագան պատկերացնել սեփական երկրում։

1991 թվականի սեպտեմբերի 21-ին քաղաքացիները պատասխանեցին պատմական հարցին։ Երեսունհինգ տարի անց հարցն այլ կերպ է հնչում․ կարո՞ղ ենք մեր ընտրած անկախությունը դարձնել անվտանգ, արդար և կենսունակ պետություն։

Այդ պատասխանը մեկ օրում չի տրվում։ Այն կառուցվում է ամեն օր։

Շնորհավոր Անկախության օրը։