Ավելի բարձր աշխատավարձ՝ չափելի արդյունքի դիմաց․ ինչպես է փոխվելու պետական ծառայողների վարձատրությունը
Հայաստանի կառավարությունն առաջարկում է 2027 թվականի հունվարի 1-ից փոխել պետական պաշտոններ և պետական ծառայության պաշտոններ զբաղեցնող անձանց վարձատրության համակարգը։
Սեպտեմբերի 17-ի նիստում կառավարությունը հավանություն է տվել օրենսդրական փաթեթին, որն այժմ պետք է քննարկվի Ազգային ժողովում։ Հետևաբար առաջարկվող կարգավորումները դեռ գործող օրենք չեն, իսկ դրանց վերջնական տարբերակը խորհրդարանական քննարկումների ընթացքում կարող է փոփոխվել։
Փոփոխության հիմնական տրամաբանությունն այն է, որ պետական ծառայողի վարձատրությունը պետք է պայմանավորված լինի ոչ միայն զբաղեցրած պաշտոնով, այլև պատասխանատվության աստիճանով, մասնագիտական կարողություններով և արձանագրված արդյունքներով։
Կառավարությունը խոստանում է ավելի բարձր աշխատավարձ, բայց դրա դիմաց ցանկանում է ունենալ չափելի կատարողական։ Հարցն այն է, թե արդյոք հնարավոր կլինի այդ կատարողականը գնահատել արդար, թափանցիկ և ստուգելի չափանիշներով։
Ինչպե՞ս է հաշվարկվելու հիմնական աշխատավարձը
Պետական պաշտոն զբաղեցնող անձի հիմնական աշխատավարձը հաշվարկվում է բազային աշխատավարձը տվյալ պաշտոնի համար սահմանված գործակցով բազմապատկելու միջոցով։
Բազային աշխատավարձը յուրաքանչյուր տարի պետական բյուջեի մասին օրենքով սահմանելու փոխարեն առաջարկվում է օրենքով ամրագրել 83 հազար 200 դրամի չափով։ Միաժամանակ վերանայվելու են տարբեր պաշտոնների համար գործող գործակիցները։
Սա չի նշանակում, որ պետական ծառայողները ստանալու են 83 հազար 200 դրամ։ Այդ գումարը հաշվարկման հիմքն է, իսկ աշխատավարձի վերջնական չափը կախված է լինելու պաշտոնին համապատասխանող գործակցից, կատարողականից և օրենքով թույլատրվող լրացուցիչ վճարումներից։
Կառավարության ներկայացմամբ՝ ավելի բարձր պատասխանատվություն, որոշումներ կայացնելու լայն լիազորություններ և կառավարման ավելի մեծ շրջանակ ունեցող պաշտոնների համար նախատեսվում է վարձատրության տարբերակված բարձրացում։
Կատարողականը կազդի եկամտի վրա
Նոր համակարգի առանցքային բաղադրիչը կատարողականի գնահատման հիմքով լրավճարն է։
Պետական մարմինների աշխատանքը նախատեսվում է գնահատել նախապես սահմանված ռազմավարական նպատակների և չափելի ցուցանիշների հիման վրա։ Նախարարություններում գնահատվելու է նաև առանձին ծառայողների անհատական կատարողականը։
Փոխվարչապետ Տիգրան Խաչատրյանի ներկայացրած հաշվարկով՝ նախարարություններում մասնագիտական պաշտոն զբաղեցնող բազմաթիվ աշխատակիցների ներկայիս միջին՝ 250–350 հազար դրամ աշխատավարձը 80 տոկոս և ավելի բարձր կատարողականի դեպքում կարող է հասնել 400–500 հազար դրամի։
Բաժնի պետերի աշխատավարձը կարող է հասնել մինչև 740 հազար դրամի, իսկ վարչության պետերինը՝ ներկայիս միջին 520–550 հազար դրամի փոխարեն մինչև 800–900 հազար դրամի։
Սակայն սրանք երաշխավորված աշխատավարձեր չեն։ Դրանք հնարավոր առավելագույն կամ մոտավոր չափեր են՝ պայմանավորված կատարողականի արդյունքով, պաշտոնով և նախագծի վերջնական ընդունմամբ։
Ի՞նչ է փոխվելու պարգևատրումների համակարգում
Նախագծով առաջարկվում է զգալիորեն սահմանափակել պարգևատրումների գործող մեխանիզմը։
Պարգևատրում հնարավոր կլինի տրամադրել միայն հատուկ առաջադրանքի կատարման համար։ Յուրաքանչյուր պետական մարմնի պարգևատրման ֆոնդը չի կարող գերազանցել համալրված հաստիքների աշխատավարձի ֆոնդի 2 տոկոսը։
Միաժամանակ առաջարկվում է արգելել աշխատավարձի ֆոնդի տնտեսված միջոցներից պարգևատրումներ վճարելու տարածված գործելակերպը։
Լրացուցիչ աշխատավարձը՝ հավելումները, հավելավճարները, լրավճարներն ու պարգևատրումները, չի կարող գերազանցել հիմնական և լրացուցիչ աշխատավարձի ընդհանուր գումարի 60 տոկոսը։
Այս սահմանափակումը չի տարածվելու պաշտպանության, ազգային անվտանգության, պետական պահպանության և ոստիկանության համակարգերում զինվորական ծառայության պաշտոն զբաղեցնողների, ինչպես նաև արտաքին հետախուզության, քրեակատարողական, փրկարար և պրոբացիայի ծառայությունների աշխատակիցների վրա։
Կվերանայվեն նաև գործող հավելումները
Նախագծով նախատեսվում է որոշ հավելումներ ներառել հիմնական աշխատավարձի հաշվարկման գործակիցներում՝ նվազեցնելով աշխատավարձի կախվածությունը լրացուցիչ վճարումներից։
Դատախազներին, Քննչական կոմիտեի և Հակակոռուպցիոն կոմիտեի քննիչներին վճարվող որոշ հավելումներ առաջարկվում է 92 տոկոսից նվազեցնել մինչև 50 տոկոս։ Դրանց մի մասը պետք է արտացոլվի հիմնական աշխատավարձի գործակցում։
Դատավորների, Բարձրագույն դատական խորհրդի անդամների, դատախազների և համապատասխան քննիչների աշխատանքային ստաժի հավելավճարը չի կարող գերազանցել պաշտոնային դրույքաչափի 30 տոկոսը։
Նախատեսվում է փոխել նաև որոշ իրավապահ ծառայողների կենսաթոշակային պայմանները։ Մի շարք պաշտոնների դեպքում կենսաթոշակի իրավունք ստանալու պայմաններից մեկը կլինի 60 տարին լրացած լինելը։
Գործող աշխատավարձը չպետք է նվազի
Նախագծում նախատեսված է երաշխիք, ըստ որի՝ նոր համակարգի ներդրումը չպետք է նվազեցնի գործող աշխատողի հիմնական և լրացուցիչ աշխատավարձի ընդհանուր չափը։
Եթե նոր բանաձևով հաշվարկված աշխատավարձը ցածր լինի նախկինում վճարվող գումարից, գործող չափը պետք է պահպանվի մինչև այն պահը, երբ նոր հաշվարկով աշխատավարձը կհավասարվի կամ կգերազանցի դրան։
Որքա՞ն կարժենա փոփոխությունը
Նախնական հաշվարկներով՝ համակարգի ներդրման համար պետական բյուջեից կարող է պահանջվել շուրջ 30 միլիարդ դրամ լրացուցիչ ֆինանսավորում։
Կառավարությունը ծախսը հիմնավորում է պետական համակարգում մրցունակ վարձատրություն ապահովելու, որակյալ մասնագետներ ներգրավելու և հանրային ծառայությունների արդյունավետությունը բարձրացնելու անհրաժեշտությամբ։
Բարձր աշխատավարձը, սակայն, ինքնաբերաբար չի երաշխավորում ավելի արդյունավետ պետություն։ Արդյունքը կախված է լինելու նրանից, թե ինչպես են սահմանվելու նպատակներն ու կատարողականի ցուցանիշները, ով է իրականացնելու գնահատումը և որքանով են որոշումները հասանելի լինելու հանրային վերահսկողության համար։
Որտե՞ղ է գլխավոր ռիսկը
Կատարողականի վրա հիմնված վարձատրությունը կարող է բարձրացնել պետական համակարգի արդյունավետությունը, եթե չափորոշիչները լինեն նախապես հայտնի, չափելի և ստուգելի։
Սակայն վատ մշակված համակարգը կարող է հակառակ արդյունքը տալ։
Եթե գնահատումը կախված լինի միայն անմիջական ղեկավարի հայեցողությունից, լրավճարը կարող է վերածվել աշխատակիցներին խրախուսելու կամ պատժելու ոչ թափանցիկ միջոցի։ Եթե ցուցանիշները չափեն միայն կատարված աշխատանքի քանակը, ծառայողները կարող են կենտրոնանալ թվային արդյունքի վրա՝ անտեսելով աշխատանքի որակը։
Կա նաև պետական մարմինների միջև տարբերության խնդիրը։ Որոշ կառույցներում արդյունքը հնարավոր է հաշվել՝ դիմումների մշակման ժամկետներով, հավաքագրված եկամուտներով կամ մատուցված ծառայությունների քանակով։ Այլ ոլորտներում պետական ծառայողի աշխատանքի իրական ազդեցությունը կարող է տեսանելի դառնալ միայն տարիներ անց։
Ինչու է սա կարևոր
Պետական ծառայողների վարձատրությունը միայն նրանց եկամտի հարցը չէ։ Այն կապված է պետական համակարգի մասնագիտական կարողությունների, աշխատանքի որակի և կոռուպցիոն ռիսկերի հետ։
Եթե պետությունը ցանկանում է մասնավոր հատվածի հետ մրցել որակյալ մասնագետների համար, պետք է առաջարկի արժանապատիվ և կանխատեսելի վարձատրություն։ Բայց ավելի բարձր պետական ծախսը պետք է ուղեկցվի նույնքան բարձր հաշվետվողականությամբ։
Քաղաքացին պետք է կարողանա հասկանալ ոչ միայն, թե որքան է բարձրացել պետական ծառայողի աշխատավարձը, այլև ինչ չափելի արդյունք է դրա դիմաց ստացել պետությունը։
Այս բարեփոխման իրական հաջողությունը որոշվելու է ոչ թե միայն աշխատավարձերի աճով, այլ այն հարցի պատասխանով՝ ավելի բարձր վարձատրությունը բերե՞լ է ավելի արագ, որակյալ և պատասխանատու պետական ծառայության։
Աղբյուրներ՝ ՀՀ կառավարության սեպտեմբերի 17-ի նիստի վերաբերյալ հրապարակումը, նախագծի կարգավորումների մանրամասները։