ՀԷՑ-ը պետականացման ճանապարհին․ պետությունը ի՞նչ ցանց է ստանում և ի՞նչ պատասխանատվություն է վերցնում
Հայաստանի կառավարությունը ՀԷՑ-ի նկատմամբ վերահսկողության հաստատման գործընթացում անցնում է հաջորդ փուլին։
Սեպտեմբերի 9-ին հանրային քննարկման է դրվել «Հայաստանի էլեկտրական ցանցեր» ՓԲԸ-ի 100 տոկոս բաժնետոմսերի նկատմամբ հանրության գերակա շահ ճանաչելու մասին կառավարության որոշման նախագիծը։ Նախագծի համաձայն՝ բաժնետոմսերի ձեռք բերողը լինելու է Հայաստանի Հանրապետությունը։
Սակայն ՀԷՑ-ի շուրջ հիմնական հարցը միայն այն չէ, թե ով է լինելու ընկերության սեփականատերը։ Ավելի կարևոր հարց կա՝ ի՞նչ վիճակում է Հայաստանի էլեկտրաէներգիայի բաշխման համակարգը և ի՞նչ է փոխվելու սեփականության փոփոխությունից հետո։
Լիցենզիան արդեն դադարեցված է, բայց ՀԷՑ-ը շարունակում է աշխատել
ՀԷՑ-ի էլեկտրաէներգիայի բաշխման լիցենզիան ՀԾԿՀ-ն դադարեցրել է 2025 թվականի նոյեմբերի 17-ին։ Սակայն դա չի նշանակել ընկերության աշխատանքի դադարեցում։ Անցումային մեխանիզմով համակարգը շարունակում է աշխատել ժամանակավոր կառավարման պայմաններում՝ մինչև գործընթացի ավարտը։
Այսինքն՝ այսօր ունենք բավական անսովոր իրավիճակ․ ՀԷՑ-ը շարունակում է լինել մասնավոր սեփականություն, բայց նախկին սեփականատերն այլևս չի իրականացնում ընկերության փաստացի կառավարումը, իսկ պետությունը փորձում է անցնել հաջորդ փուլին՝ բաժնետոմսերի օտարմանը։
Խնդիրը միայն սեփականատերը չէ․ ցանցի տեխնիկական վիճակը ծանր է
2026 թվականին ՀԷՑ-ի ներսում իրականացված ստուգումների ընթացքում ուսումնասիրվել է 322 բարձրավոլտ ենթակայան։ Ընկերության հրապարակած տվյալներով՝ հայտնաբերվել են համակարգային խնդիրներ, իսկ 15 ենթակայանի վիճակը գնահատվել է կրիտիկական։ Նշվել է նաև, որ ստուգված բազմաթիվ ենթակայանների սարքավորումները հնամաշ են և ենթակա փոխարինման։
Այս տվյալները ներկայացվել են գործող ժամանակավոր կառավարման կողմից, հետևաբար դրանք պետք է դիտարկել որպես ՀԷՑ-ի ներկայիս ղեկավարության գնահատական, այլ ոչ անկախ տեխնիկական աուդիտի վերջնական եզրակացություն։ Բայց նույնիսկ այդ վերապահումով դրանք ցույց են տալիս խնդրի հնարավոր մասշտաբը։
ՀԷՑ-ի հրապարակած տվյալներով՝ վերջին տասնամյակում 110/35 կՎ բարձրավոլտ ենթակայանների վերանորոգման ուղղությամբ համակարգային աշխատանքներ չեն իրականացվել, իսկ գրեթե բոլոր ստուգված ենթակայաններում արձանագրվել են նաև կենցաղային ու տեխնիկական ենթակառուցվածքների խնդիրներ։
Այսինքն՝ ՀԷՑ-ի խնդիրը միայն կառավարման կամ սեփականության խնդիր չէ։ Այն նաև տասնամյակներով կուտակված ենթակառուցվածքային մաշվածության խնդիր է։
Իսկ քաղաքացին այսօր ավելի լա՞վ էլեկտրամատակարարում է ստանում
Այստեղ պատկերը միանշանակ չէ։ Նախկին ուսումնասիրություններում արձանագրվել էին էլեկտրամատակարարման ընդհատումների հաշվառման և ծառայության որակի հետ կապված խնդիրներ։ Միաժամանակ գործող ժամանակավոր կառավարումը ներկայացնում է որոշ ցուցանիշների բարելավում։
Սակայն նույնիսկ դրական կարճաժամկետ դինամիկան դեռ բավարար չէ եզրակացնելու համար, որ ցանցի համակարգային խնդիրները լուծված են, հատկապես երբ նույն կառավարման մարմինը խոսում է հնամաշ սարքավորումների, կրիտիկական ենթակայանների և լայնածավալ արդիականացման անհրաժեշտության մասին։
2026-ին նախատեսվում են տասնյակ միլիարդների ներդրումներ
ՀԾԿՀ-ի հաստատած ՀԷՑ-ի 2026 թվականի ներդրումային ծրագրի ընդհանուր բյուջեն շուրջ 46,7 միլիարդ դրամ է՝ առանց ԱԱՀ-ի։ Դրա մոտ 75–80 տոկոսը նախատեսվում է ուղղել էլեկտրատեխնիկական սարքավորումներին և նյութերին։ Ծրագրի շրջանակում հայտարարվել են նաև բազմաբնակարան շենքերի էլեկտրամատակարարման ցանցերի վերանորոգման աշխատանքներ։
Բայց այստեղ էլ գլխավոր չափանիշը ծրագրի գումարը չէ։ Քաղաքացու համար արդյունքը չափվելու է շատ ավելի պարզ ցուցանիշներով՝ որքան հաճախ է անջատվում հոսանքը, որքան արագ է վերականգնվում, որքան կայուն է լարումը և որքանով են նվազում վթարները։
Պետականացումը դեռ ինքնին լուծում չէ
Կառավարության հիմնավորումը հասկանալի տրամաբանություն ունի։ Էլեկտրական բաշխիչ ցանցը բնական մենաշնորհ է։ Առանց դրա չեն կարող բնականոն աշխատել հիվանդանոցները, դպրոցները, ջրամատակարարումը, կապը, արդյունաբերությունը և գրեթե ամբողջ տնտեսությունը։ Այդ պատճառով պետությունը ՀԷՑ-ը դիտարկում է ոչ թե պարզապես որպես մասնավոր ընկերություն, այլ որպես ռազմավարական ենթակառուցվածք։
Բայց այստեղ կա մի կարևոր տարբերակում։ Սեփականության ձևը և կառավարման որակը նույն բանը չեն։
Մասնավոր սեփականատերը կարող է վատ կառավարել ռազմավարական ենթակառուցվածքը։ Բայց պետական սեփականությունը նույնպես ինքնաբերաբար չի երաշխավորում արդյունավետ կառավարում։
Հետևաբար ՀԷՑ-ի գործընթացի հաջողությունը հնարավոր չէ չափել միայն նրանով, թե պետությունը վերջապես ձեռք բերե՞ց բաժնետոմսերը։ Պետք է հնարավոր լինի պատասխանել նաև ավելի դժվար հարցերի՝ ի՞նչ տեխնիկական վիճակում է պետությունն ընդունում ցանցը, որքա՞ն ներդրում է անհրաժեշտ այն իրականում արդիականացնելու համար, ո՞վ և ինչ չափելի ցուցանիշներով է պատասխանատու լինելու ծառայության որակի համար, և ինչպե՞ս է ապահովվելու, որ պետական ընկերությունը չդառնա քաղաքական նշանակումների, անարդյունավետ գնումների կամ կուտակվող պարտքերի համակարգ։
ՀԷՑ-ի իրական փորձությունը սկսվելու է սեփականության փոփոխությունից հետո
ՀԷՑ-ի շուրջ ընթացող գործընթացը կարելի է դիտարկել որպես մասնավոր սեփականատիրոջ և պետության հակամարտություն։ Բայց քաղաքացիների համար դա երկրորդական հարց է։
Քաղաքացուն անհրաժեշտ է ոչ թե պետական կամ մասնավոր ՀԷՑ, այլ հուսալի էլեկտրական ցանց։
Եթե պետությունը ստանձնում է ռազմավարական ենթակառուցվածքի սեփականությունն ու պատասխանատվությունը, դրանից հետո արդեն նախկին սեփականատիրոջ սխալներով հնարավոր չի լինի բացատրել յուրաքանչյուր նոր խափանում։ Այդ պահից պատասխանատվությունն ամբողջությամբ տեղափոխվելու է պետության վրա։
Ուստի ՀԷՑ-ի պետականացման իրական գնահատականը պետք է տալ ոչ թե այն օրը, երբ փոխվի բաժնետոմսերի սեփականատերը, այլ մի քանի տարի անց՝ երբ հնարավոր կլինի չափել՝ ավելի քիչ են արդյոք հոսանքազրկումները, ավելի արագ է արդյոք վերականգնվում էլեկտրամատակարարումը, արդիականացվե՞լ է մաշված ցանցը և նույն ներդրված դրամի դիմաց քաղաքացին ստանո՞ւմ է ավելի հուսալի ծառայություն։
Եթե այդ ցուցանիշները չեն փոխվում, սեփականատիրոջ անվան փոփոխությունը համակարգային բարեփոխում չի լինի։