Հայաստանի երեք տնտեսական ելքերը՝ Ռուսաստան, ԵՄ և Իրան

Հայաստանի տնտեսության խնդիրներից մեկը երկար տարիներ եղել է ոչ միայն շուկաների սահմանափակությունը, այլ դրանցից մեկից չափազանց մեծ կախվածությունը։

Քանի դեռ հիմնական շուկան աշխատում է, այդ կախվածությունը գրեթե չի նկատվում։ Բայց երբ այնտեղ սահմանափակում է առաջանում, տնտեսական խնդիրը շատ արագ դառնում է պետական անվտանգության հարց։

2026 թվականին Հայաստանը դա զգաց բավական առարկայական ձևով։ Ռուսաստանի կողմից հայկական մի շարք ապրանքների նկատմամբ կիրառված սահմանափակումները հարվածեցին հատկապես այն արտադրողներին, որոնք տարիներ շարունակ աշխատել էին գրեթե մեկ հիմնական շուկայի հաշվարկով։

Սակայն նույն ժամանակահատվածում Հայաստանը սկսեց ավելի ակտիվորեն փնտրել այլ շուկաներ, Եվրոպական միությունը որոշեց ժամանակավոր արտոնություններ տրամադրել հայկական արտահանմանը, իսկ Իրանի ուղղությամբ Հայաստանը փորձում է պարզեցնել մաքսային ընթացակարգերը։

Առաջին հայացքից Հայաստանը երեք տնտեսական ելք ունի՝ Ռուսաստան, Եվրոպական միություն և Իրան։ Բայց իրական խնդիրը դրանցից մեկը ընտրելը չէ։ Խնդիրն այն է, թե ինչպես անել, որ դրանցից որևէ մեկի փակվելը Հայաստանի համար ճգնաժամ չդառնա։

Ռուսաստանը՝ կարևոր շուկա, բայց վտանգավոր է անփոխարինելի լինելը

Ռուսաստանը շարունակում է մնալ Հայաստանի կարևորագույն տնտեսական գործընկերներից մեկը։ Տարիների ընթացքում ձևավորվել են մատակարարման շղթաներ, գործարար կապեր, սպառողների ճանաչելիություն և լոգիստիկ համակարգեր, որոնք հնարավոր չէ մեկ որոշմամբ փոխարինել։

Հետևաբար Ռուսաստանից տնտեսական հեռացումը ինքնանպատակ դարձնելը նույնքան սխալ կլիներ, որքան նախկին չափով մեկ շուկայից կախված մնալը։ Խնդիրը Ռուսաստանը կորցնելը չէ։ Խնդիրը Ռուսաստանը անփոխարինելի շուկա չդարձնելն է։

Եթե մեկ երկրի վարչական որոշումը կարող է միանգամից դժվարության առաջ կանգնեցնել Հայաստանի արտադրության ամբողջ ճյուղեր, նշանակում է՝ խնդիրը միայն այդ որոշումը չէ։ Խնդիր է նաև այն, որ տարիների ընթացքում բավարար այլընտրանքներ չեն ստեղծվել։ Եվ այստեղ պատասխանատվությունը նաև Հայաստանի տնտեսական քաղաքականության հարցն է։

Եվրոպական միությունը՝ բացվող դուռ, որով դեռ պետք է կարողանալ անցնել

Ռուսական սահմանափակումներից հետո Եվրոպական միությունը որոշել է ժամանակավոր առևտրային արտոնություններ տրամադրել Հայաստանին։ ԵՄ խորհուրդը սեպտեմբերի 2-ին աջակցել է առաջարկին, որը նախատեսում է ազատականացնել հայկական արտահանման շուրջ 80 տոկոսը դեպի ԵՄ։ Եվրոպական կողմն իր որոշումը բացահայտ կապում է Ռուսաստանի կողմից հայկական ապրանքների նկատմամբ կիրառված առևտրային սահմանափակումների հետ։

Սակայն սա դեռ չի նշանակում, որ հայկական արտադրանքը պարզապես կարող է փոխել ուղղությունը և վաղվանից Ռուսաստանի փոխարեն վաճառվել Եվրոպայում։ Եվրոպական շուկան ավելի պահանջկոտ է։ Պետք են սերտիֆիկացում, համապատասխան փաթեթավորում, ապրանքի հետագծելիություն, կայուն խմբաքանակներ, արդյունավետ լոգիստիկա և եվրոպական չափանիշներին համապատասխան արտադրական գործընթացներ։

Եվրոպան կարող է բացել դուռը, բայց այդ դռնով անցնելու կարողությունը Հայաստանը պետք է ստեղծի ինքնուրույն։ Եթե դիվերսիֆիկացումը պետական ռազմավարություն է, այն պետք է ունենա գործիքներ՝ սերտիֆիկացման աջակցություն, արտահանման ֆինանսավորում, լոգիստիկ լուծումներ, նոր շուկաների ուսումնասիրություն, հայկական ապրանքների առաջխաղացում և արտադրության տեխնոլոգիական վերազինում։

Իրանը՝ ոչ միայն շուկա, այլ նաև ճանապարհ

Սեպտեմբերի 3-ին Հայաստանի կառավարությունը հավանություն տվեց Հայաստանի և Իրանի միջև «Պարզեցված մաքսային միջանցքի» ստեղծման արձանագրության ստորագրմանը։ Նախատեսվում է երկու երկրների մաքսային մարմինների միջև նախապես էլեկտրոնային տեղեկատվություն փոխանակել և ցածր ռիսկայնությամբ տնտեսավարողների համար արագացնել սահմանային ընթացակարգերը։

Սակայն Իրանի նշանակությունը Հայաստանի համար միայն իրանական շուկան չէ։ Իրանը նաև Հայաստանի հարավային ճանապարհն է՝ դեպի Պարսից ծոց և դրանից այն կողմ գտնվող շուկաներ։ Ծովային ելք չունեցող Հայաստանի համար սա արդեն պարզապես առևտրի հարց չէ։ Սա տնտեսական աշխարհագրությունը փոխելու հնարավորություն է։

Բայց Իրանի նկատմամբ միջազգային պատժամիջոցները, տարածաշրջանային ռազմական լարվածությունը և ֆինանսական փոխանցումների սահմանափակումները նշանակում են, որ իրանական ուղղությունն ինքնին չի կարող դառնալ Հայաստանի միակ անվտանգ այլընտրանքը։ Եթե ռուսական կախվածությունը պարզապես փոխարինենք իրանական կախվածությամբ, խնդիրը չենք լուծի։ Պարզապես կփոխենք ռիսկի աղբյուրը։

Դիվերսիֆիկացումն արդեն սկսվել է

Կառավարության հրապարակած օպերատիվ տվյալներով՝ 2026 թվականի հունիս–օգոստոսին հայկական միրգ է արտահանվել արդեն 24 երկիր, բանջարեղեն՝ 16 երկիր, իսկ ծաղիկներ՝ 28 երկիր։ Սա դեռ չի նշանակում, որ Հայաստանի արտահանման կախվածության խնդիրը լուծված է, բայց ցույց է տալիս, որ նոր շուկաների որոնումն արդեն գործնական գործընթաց է։

Պետությունն այս ընթացքում ստիպված է եղել նաև ֆինանսապես աջակցել արտահանողներին՝ փոխհատուցելով նոր շուկաներ դուրս գալու հետ կապված ծախսերի մի մասը։ Սա կարող է արդարացված լինել որպես անցումային քայլ։ Բայց երկարաժամկետ հաջողությունը պետք է չափել ոչ թե նրանով, թե որքան գումար է պետությունը ծախսել, այլ նրանով, թե քանի արտադրող է այդ օգնությունից հետո կարողացել ինքնուրույն մնալ նոր շուկայում։

Հայաստանը պարտադիր չէ ընտրի

Հայաստանի տնտեսական քաղաքականությունը հաճախ փորձում ենք տեղավորել նույն աշխարհաքաղաքական հարցի մեջ՝ Ռուսաստա՞ն, թե՞ Եվրոպա։ Բայց տնտեսական տեսանկյունից հնարավոր է՝ հարցն ի սկզբանե սխալ է։

Հայաստանը պարտադիր չէ ընտրի Ռուսաստան, Եվրոպա կամ Իրան։ Հայաստանի շահը կարող է լինել հնարավորինս երկար բոլոր երեք ուղղությունները բաց պահելը։ Ռուսաստանի հետ պահպանել այն տնտեսական հարաբերությունները, որոնք շահավետ են Հայաստանի համար։ Եվրոպական շուկայի հնարավորությունն օգտագործել արտադրության որակն ու մրցունակությունը բարձրացնելու համար։ Իրանի ուղղությունը զարգացնել ոչ միայն որպես շուկա, այլ նաև որպես հարավային տրանսպորտային ճանապարհ։ Իսկ դրանց զուգահեռ ավելի ակտիվ աշխատել Մերձավոր Արևելքի, Չինաստանի, Հնդկաստանի և այլ շուկաների ուղղությամբ։

Այդ դեպքում դիվերսիֆիկացումը պարզապես տնտեսական տերմին չի լինի։ Այն կդառնա անվտանգության քաղաքականություն։

Տնտեսական անկախությունը կապեր չունենալը չէ

Փոքր պետության տնտեսական անկախությունը չի կարող նշանակել արտաքին աշխարհից մեկուսացում։ Ընդհակառակը՝ փոքր շուկա ունեցող պետությանը շատ ավելի շատ արտաքին տնտեսական կապեր են անհրաժեշտ։ Բայց տարբերություն կա կապի և կախվածության միջև։

Եթե մեկ երկրի որոշումը կարող է կանգնեցնել քո արտահանման զգալի մասը, դա արդեն միայն առևտրային խնդիր չէ։ Եթե մեկ ճանապարհի փակվելը կարող է խաթարել ներմուծումը, դա միայն լոգիստիկ խնդիր չէ։ Եթե մեկ շուկայի կորուստը կարող է ամբողջ ոլորտներ ճգնաժամի մեջ գցել, նշանակում է պետությունը բավարար այլընտրանքներ չունի։

Հայաստանի կառավարությունն արդեն հայտարարել է, որ արտահանման շուկաների դիվերսիֆիկացումը պետք է դառնա ռազմավարություն՝ նույնիսկ այն դեպքում, եթե ԵԱՏՄ շրջանակում առկա խնդիրները վերանան։ Բայց դրա հաջողության իրական չափանիշը հայտարարությունը չէ։

Չափանիշը կլինի այն օրը, երբ հայկական արտադրողը մեկ շուկայի փակվելու դեպքում ստիպված չի լինի սպասել, թե պետությունն ինչ փոխհատուցում կտա իրեն, այլ կունենա երկրորդ և երրորդ շուկաներ, որոնց ուղղությամբ կարող է վերակողմնորոշել իր արտադրանքը։

Այդ ժամանակ Հայաստանը կունենա ոչ թե մեկ հիմնական ճանապարհ և մի քանի պահեստային տարբերակ, այլ իրական տնտեսական ընտրություն։

Եվ գուցե Հայաստանի տնտեսական անկախության ամենապարզ սահմանումն էլ հենց սա է՝ ոչ թե որևէ մեկի հետ տնտեսական կապերը կտրելու կարողությունը, այլ որևէ մեկից ճակատագրական կախվածություն չունենալը։